Alle registers open voor een kerkorgel uit 1928

Bij het restaureren van een Faber & Dienes orgel uit 1928 denk je nou niet direct aan een modern aanraakscherm, een besturing met industriële cpu-units en modulaire I/O-modules.

Toch moest naast een complexe mechanische restauratie van het volledige kerkorgel in de Grote Kerk van Veendam in Groningen, ook het elektrische systeem en de besturing voorzien worden van innovatieve, toekomstbestendige oplossingen.

Volledig versleten

De kern van het probleem lag in een opbouw uit de jaren ’90, die volledig versleten was. Mankementen resulteerden in steeds frequentere en ernstigere storingen, waarbij tonen wegvielen en het gehele systeem onvoorspelbaar werd. Uiteindelijk heeft een unieke samenwerking tussen kerkorgelbouwer en plc-programmeur gezorgd voor een rijk palet aan expressieve mogelijkheden voor de huidige organist, die in tegenstelling tot de meeste kerkorgels tussen de mensen de speeltafel kan bedienen. Een bijzonder project gerealiseerd met behulp van hard- en software van het Oostenrijkse SIGMATEK, ondersteund door SigmaControl.

Afbreuk

De speeltafel, het bedieningspaneel van het orgel, was in 1993 vernieuwd, maar de uitvoering deed ernstig afbreuk aan het monumentale karakter van het instrument. Waar het originele ontwerp uit 1928 volgens historische foto’s leek op “een dashboard van een vliegtuig”, was de vervanger opgebouwd uit componenten van een “fabriek voor elektronische orgels”, zegt Ronald van Baekel, directeur van Adema’s Kerkorgelbouw. De plastic toetsen en knoppen gaven het geheel een goedkope uitstraling die in schril contrast stond met de historische grandeur. De combinatie van technische onbetrouwbaarheid en esthetische degradatie vormde het startpunt voor het opstellen van een restauratieplan.

Solide strategie?

De initiële project aanpak was gebaseerd op een schijnbaar solide en risicobeperkende strategie. De uitvoering van de digitale besturing en de levering van specifieke onderdelen werd toevertrouwd aan een gespecialiseerde partner waarmee sinds 2000 een langdurige en succesvolle samenwerking bestond.

“Hun expertise was cruciaal, aangezien zij niet alleen het digitale besturingssysteem zouden leveren, maar ook de authentieke replica-onderdelen uit 1928. Veel van deze componenten waren oorspronkelijk door hen geleverd en zij bezaten nog steeds de originele mallen om deze te kunnen reproduceren”, zegt Ronald.

Het project nam echter een abrupte en catastrofale wending want direct na het verkrijgen van de opdracht en het contact om de order te plaatsen, meldde het bedrijf in surseance van betaling te verkeren. Dit proces leidde uiteindelijk tot een faillissement in 2021. Dit creëerde “een enorm probleem”, omdat het hart van het orgel – het elektronische gedeelte – niet meer geleverd kon worden. Zonder de besturingstechniek en de cruciale replica-onderdelen leek verdere uitvoering van het project onmogelijk geworden. Dit markeerde het begin van een onzekere zoektocht naar een alternatieve oplossing.

Broncodes openbreken

De eerste stap was een poging om broncodes van de al verouderde software te verkrijgen wat leidde tot een teleurstellende uitkomst; deze werden niet vrijgegeven. “In een wanhopige zoektocht naar een aanknopingspunt ontdekten we dat er op één van onze computers, per toeval achtergebleven na een eerder project in Haarlem, enkele broncodes te vinden waren”, vertelt Ronald

Een analyse toonde echter al snel aan dat deze geen bruikbare basis vormde. Het doorbraakmoment kwam met de ontdekking dat SIGMATEK, de Oostenrijkse hardwareleverancier, een vestiging in Barendrecht heeft. Dit contact opende de deur naar een compleet nieuwe aanpak en leidde tot een samenwerking met softwareontwikkelaar Niels Joosten.

De samenwerking kende een unieke uitdaging: twee werelden moesten worden samengebracht. De organische, ambachtelijke kennis van de orgelbouwer – “ik weet niets van software” – moest worden gecombineerd met de diepgaande programmeerexpertise van ontwikkelaar Niels – “ik weet niets van orgels of octaven”. Om deze kennisbarrière te overbruggen werd het complexe orgelsysteem naar een functionele, machinale beschrijving in ‘nummers en getallen’ vertaald.

Met een schone lei

Door volledig opnieuw te beginnen, kon een veel efficiënter, transparanter en betrouwbaarder systeem worden gebouwd. Het belangrijkste voordeel van deze nieuwe aanpak is de modulaire opbouw. De software is nu gestructureerd als ‘bouwblokken’, waarbij elke functie een eigen, afzonderlijk blok is. Hierdoor kunnen onderdelen eenvoudig worden hergebruikt voor toekomstige projecten, wat een enorme winst in efficiëntie en schaalbaarheid betekent.

De nieuwe digitale besturing communiceert direct met de traditionele mechaniek van het orgel. Het proces is een elegante wisselwerking tussen moderne en historische technologie: een digitale impuls vanuit de software activeert een klein elektromagneetje. Dit magneetje laat een minuscule hoeveelheid lucht ontsnappen, wat op zijn beurt het veel grotere, traditionele pneumatische systeem activeert. Dit systeem, dat met luchtdruk werkt, opent een luchtkamer die zich bevindt voor de ventielen onder de pijpen, wat de uiteindelijke klank produceert. Een opvallend detail is de extreem lage luchtdruk waarmee het orgel werkt: “De druk is zo laag dat je het met je hand nauwelijks voelt” vertelt Ronald

‘Van uitzonderlijke schaal’

Nog even terug naar de restoratiedoelen van het complete kerkorgel; het uiterlijk, inclusief de complexe speeltafel, moest volledig worden gereconstrueerd op basis van oude foto’s. Het meubel was er nog, maar de inhoud was in 1993 vervangen door goedkoop ogende componenten. De oorspronkelijke klank van 1928 moest gerespecteerd worden; de meeste originele pijpen waren nog aanwezig en het pneumatische bedieningssysteem moest worden hersteld, maar de aansturing moest worden gemoderniseerd. De keuze viel op een digitale aansturing, ter vervanging van het defecte elektrische systeem.

Niels Joosten, verantwoordelijk voor de programmering en engineering van de SIGMATEK-hardware: “Het systeem is van een uitzonderlijke schaal, met ongeveer 130-140 digitale uitgangsmodules verdeeld over zes kopstations”. Er worden duizenden elektromagneten aangestuurd die op hun beurt de pneumatische ventielen bedienen. Elke pijp heeft een eigen ventiel en magneet, wat resulteert in een enorm aantal individuele uitgangen.

Decennia vooruit

De renovatie heeft niet alleen de oorspronkelijke functionaliteit hersteld, maar ook aanzienlijk uitgebreid:

• Digitale klokken – De vier mechanische klokken op de speeltafel zijn vervangen door digitale displays die met extreem hoge precisie de analoge input van pedalen en rollen visualiseren, inclusief het simuleren van mechanische speling.

• Opnemen en afspelen – De MIDI-functionaliteit voor opnemen en afspelen is volledig opnieuw geprogrammeerd. Het orgel kan nu het spel van een organist, inclusief registerwissels en dynamiek, exact registreren en reproduceren.

• Geavanceerde koppelingen – Behalve standaard koppelingen kunnen gebruikers nu volledig vrije koppelingen programmeren, waarbij één toetsaanslag een complex, zelf gedefinieerd akkoord op verschillende klavieren kan activeren.

• Combinatiegeheugen – Het aantal programmeerbare registercombinaties is exponentieel gegroeid. Waar voorheen duizenden combinaties mogelijk waren, is het aantal nu ‘onbeperkt’ door ze op te slaan onder een naam.

Het monumentale orgel combineert nu weer het uiterlijk en de klank van 1928 met een digitale besturing op het niveau van de 21e eeuw. Daarmee is het instrument niet alleen gered, maar ook technologisch voorbereid op de komende decennia.

SigmaControl neemt deel aan Automation Xperience op 17 en 18 juni 2026 in Brabanthallen in ‘s-Hertogenbosch (stand 66).